Kürt Tarihi

Kürtler Kimdir ve Tarihte Kurulmuş Devletler

Bedirxaniler

Kürtler coğrafi olarak Toros dağlarından İran Zagros Dağlarına kadar yaşayan, Türkiye Cumhuriyeti’nden sonra Doğu Anadolu Güneydoğu Anadolu diye değiştirilen ama tarihte Mezopotamya ve Kürdistan diye anılan coğrafyada yaşayan yerli halktır. Kürtler binlerce yıldır bu topraklarda yaşamış, yaşamaya devam etmektedir.

‘’Kürtlerin nereden geldikleri ve ne zaman bugünkü yerleşim bölgelerini ele geçirdikleri kesinlikle söylenemiyor. Ama Sümerlerden kalma ve M.Ö. 3000 yıllanndan kalma bir yazıtta ilk defa Kürtlerden bahsedildiğini görüyoruz. Bu tarihi eserin üzerinde “KAR-DA” veya “KAR-DA-KA”‘ ülkesinden bahsedilmektedir. Karda ülkesi, Van Gölü’nün güneyinde yaşayan Su halkıyla komşuydu.

Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde Kürt Şehri Bitlis, Wilhelm Köhler’

Kürt İsminin Kökeni

“Kürt” isminin kökeni binlerce yıl öncesine kadar uzanmaktadır. Bazı araştırmacılar “KUR” un Kürtçenin temeli olduğuna ve Sümerce kökenli olduğuna inanırken, Sümercede “Kur” dağ, Ti son eki aidiyet anlamına geliyor, dolayısıyla “KURTİdağ insanı anlamına geliyor.

 

Asurlar'a bir görüntü

Asurlar’a bir görüntü

Kürdistan coğrafyası dağlıktır. O devirde insanlara coğrafyaları veya yaşam tarzlarıyla ilgili isimler verildi. Kürtlerin bu dağlık coğrafya ortamında yaşadıkları için adını aldıkları söyleniyor. Sümer dilindeki ”Kurti” ismi,Greeklerde 2500 yıl önce ”Kardukya” daha sonraları ise ”Kurdienne”(Kürt Memleketi) diye geçmiştir.

Kurd ‘Kürt’ isminin etimolojisi Hurri – Mitannicede horadi/xoradi– ‘savaşçı’ sözcüğüdür. Günümüz Kürtçesinde bu kelime xurt ‘güçlü, kuvvetli, dövüşken, bakımlı’ anlamında kullanılıyor. Kürt isminin etimolojik kökeni Hint-Avrupaca olup, cesur, savaşçı ve atik anlamını taşır. Bu isim her bakımdan bütün Hint-Avrupaca dillere yansımıştır.

Tarihi kaynaklarda Medeniyetlerin Kürt ismini telafuz şekilleri şöyledir;

Sümerler – Karda, Kurti ve Guti,

Babiller – Garda ve Karda,

Asuriler – Qurti ve Guti,

Grekler – Kardukh ve Gordukh,

Ermeniler – Kortukh ve Gortai-kh,

Persler – Gurd veya Kurd,

Süryaniler – Kardu ve Kurdaye,

İbraniler ve Keldaniler – Kurdaye, Aramaik

Nesturiler – Kadu,

Erken İslami dönemlerin Arap yazarları Kurd, Avrupalılar ise M.S. 7. yüzyıldan itibaren Kurd demişlerdir. Türkçe de ise Kürt denmektedir.

‘’Basit dil ve lehçe farklılıkları, milletleri birbirinden ayırmak, onları onları farklı toplumlara bölmek ve her birini ayrı bir millet kabul etmek için yeterli değildir.’’

Kürtler ve Kürdistan Tarihi, Muhammed Emin Zeki Beg”

Muhammed Emin Zeki Beg

Muhammed Emin Zeki Beg

‘Kürt dili, Fars dilinin tahrif olunan lehçelerinden biri değildir, tam aksine Kürt dili, bilinen saf Ari dillerden biridir ve kendine has özellikleri ve tarihi gelişimi vardır.”

Muhammed Emin Zeki Beg, Kürtler ve Kürdistan Tarihi

Tarihte Kurulan Kürt Devletleri

Kürtler, coğrafik olarak Türkiye, İran, Irak, Suriye ve Ermenistan devletlerinin sınırları içerisinde ve tarihsel olarak da “Kürdistan” diye adlandırılan coğrafya da yaşayan Aryan kökenli etnik gruba mensupturlar.  Tam nüfusu 50 ila 60 milyon arasında, ancak Kürtlerin çoğu Sünni Müslümanlar. Ayrıca Şiiler, Alevi, Ezidiler, Zerdüştler ve Hıristiyan Kürtler var. Avrupa’da 1,5 milyondan fazla Kürt yaşıyor.

İslam’ın Gelişinden Önce Kurulan Devletler

Kürtlerin tarihte birçok devlet kurdukları tarihi kaynaklarda zikredilmektedir. Kürtler M.Ö 2500 yılında kurulmuş bir hükümete sahip olmuştur. Bu hükümetin Zoha ve Hakkari arasında kurulan “Lolo Hükümeti” olduğu ve 140 yıl ayakta kaldığı zikredilmektedir. Daha sonra “Kuti hükümeti” adıyla meşhur olan bir hükümet kurulmuş bu isim Kur’an-ı Kerim’de adı geçen Cudi=Kuti dağından alınmışır.

Bundan sonra da M.Ö. 81 yılında Medya adında bir hükümet daha kurmuşlardır.
Kürtler birçok devlet kurmuşlardır. Bunlar;

M.Ö. 17. Yüzyılda Subarular-Mitanni Krallığı,

M.Ö. 2700 Gutiler veya Kutiler (Mezopotamyanın en eski krallıklarını)

M.Ö. 162 – M.S. 72 Kommagene Krallığı; Bugün ki Adıyaman ili civarında Zilan aşiretine mensup Kürtler tarafından kurulmuştur.

M.Ö. 430-355 Kaduene Krallığı; Bu krallık Hakkari ve Diyarbakır arasında kurulmuştur.

M.Ö. 95 Sophane Krallığı; Dicle ve Fırat nehri arasında kurulmuş bir krallıktır. Bu krallığın Zaza Kürtleri tarafından kurulmuş olduğu tarihçiler tarafından söylenmektedir.

M.Ö. 1 Adiabene Krallığı; Erbil merkezli bir krallık olduğu söylenmektedir.

Gutiler

Gutiler'e ait bir tablet

Gutiler’e ait bir tablet

Zagros Dağları ve Aşağı Zap Nehri kıyısında yaşayan Guti, bugün Kürtlerin atalarından biridir. MÖ 2700’de bağımsız bir devlet kurdular ve Mezopotamya ve çevresinin bereketli topraklarına yerleştiler. Mezopotamya kuzeyindeki Akad memleketlerini MÔ. 2649 yıllarında işgal edip tam iki asra yakın, Sümer ve Akadları idare eden Gutiler, MÔ. 2400 yıllarında Lololarla birleşerek güçlü bir devlet kurar ve büyük bir medeniyeti geliştirirler. Tekrar Akatlara karşı yenik düsen Gotiler eski vatanları olan Zagros dağlarına çekilmek zorunda kalırlar ancak M.Ô. 2700 yılların Asur İmparatoru 1.Salmanasarla kanlı bir savaşa giren Gotiler tarihi bir direniş ve basarî gösterdiler. Kürt ve Kürdistan Tarihi 1-90s.

Guti Kralları Listesi
Hükümdar Adı Hükmettiği Yıllar (MÖ)
Erridupizir 2141-2138
Nibia veya İmta 2138-2135
İnkishus 2135-2129
Sarlagab 2129-2126
Shulme 2126-2120
Elulmesh veya Silulumesh 2120-2114
İnimabakesh 2114-2109
İgeshaush veya İgeaus 2109-2103
Yarlagab veya Yarlaqaba 2103-2088
İbate 2088-2085
Yarlagandab veya Yarla 2085-2082
Kurum 2082-2081
Apilkin veya Habilkin 2081-2078
Le-erabum 2078-2076
İrarum 2076-2074
İbranum 2074-2073
Hablum 2073-2071
Puzur-Suen 2071-2064
Yarlaganda 2064-2057
Si-um veya Siu 2057-2050
Tirigan 2050-2050

Mitanniler

Tarihçilere göre Mitaniler Ari (Aryan) ırkına mensup ve Kürtlerin akrabalarından, Zagros halkının bir bölümünü teşkil eden Subarilerin bir koludur.

M.Ô. 16. yüzyıllarında otoriter bir hükümet kuran Mitaniler Suriye, Amuriye, Asur memleketiyle Kürdistan’ın Kerkük bölgesine kadar olan topraklara sahip olmuş ve hükmetmişlerdir. Dönemin 4 büyük devletlerinden Mısır, Hayis, Kasi, Mitani biri olan bu hükümetin başkenti Vasogani kentiydi. Mitanilerden Xanikalbat sülalesi Asuri memleketinin bir bölümünde Nusaybin kentinde müstakil bir hükümet kururlar. Sonra yavaş yavaş Asurilerin saldırılarına uğrayan Mitani hükümetleri yıpranarak kral Asur Nasir Pal döneminde tamamen Asurilerin eline geçer ve sona erer.

Mitanni Kürt İmparatoru Tushratta Bilgilerinin Bulunduğu Tablet

Mitanni Kürt İmparatoru Tushratta Bilgilerinin Bulunduğu Tablet

Mısır Kraliçesi Tiye tarafından yazdırılan, Mitanni Kürt İmparatoru Tushratta’nın bilgilerinin bulunduğu tablet. Kraliçe Tiye, Akhenaton ya da IV. Amenhotep’in annesi Kraliçe Nefertiti’nin kayınvalidesidir. Kraliçe Nefertiti, Mitanni kökenlidir. Mısırlı değildir.

”Kürtler antik çağda Hurri-Mitanni İmparatorluğu kurdu. Mitannilerin ilk kralının ismi ‘Kirta’dır. Kurtie / Qurti sözcükleri evrim geçirerek Kurtî (Latincede Cyrti) halini almıştır. Cyrti, modern Kürtlerdir.”

Alman Coğrafyacı Heinrich Kiepert (1818-1899)

İslamın Gelişinden Sonra Kurulan Kürt Devletleri

Mervani Kürt Devleti

Devletin kurucusu Hamidyan Kürt aşiretinin lideri Dostik ağanın oğlu Bazdir’dir. Baz ve çevresindeki savaşçıları önce Erciş şehrini işgal etmiştir. Daha sonra Diyarbakır, Calderan, Malazgirt ve Farqin’i ele geçirmiştir. Hicri 350 yılında Diyarbakır’ı merkez yaparak Mervani Kürt Devletini kurarlar.

Günden güne büyüyüp genişleyen bu devlet, Musul’a hüküm eden Hamidan oğullarına karşı başlatılan savaşta devlet başkanı Baz´in bir attan başka bir ata atlarken yere düşüp belinin kırılması ve düşmanın eline geçip şehit düşmesiyle, Hicri 380 yılında sona erer.

M.S.900'lü yıllar Mervani Kürt Devleti dönemine ait sikke

M.S.900’lü yıllar Mervani Kürt Devleti dönemine ait sikke

Mervaniler ile Büyük Selçuklular arasındaki ilişki Tuğrul Bey dönemindeydi. O sırada Selçuklulardan Arslan Yabgu’ya mensup Türkmenler gelip Mervanîlerin topraklarına ve mallarına zarar verdiler. Bu vesileyle Mervani Nasrüdevle (Mervani Nasrüdevle) Tuğrul Bey ile iletişime geçerek iyi bir ilişki kurdu. Mervaniler içindeki hâkimiyet kavgalarına taraf olan Selçuklular, ara ara bu devletin içişlerine müdahale etti.

Ayrıca Malazgirt savaşında Mervaniler Alp Arslan’a yardım etti. Bu savaşta İslami kaygılar nedeniyle Türk-Kürt birliği veya desteği bu savaşa örnek oldu. Kürt Mervanileri 10.000 gönüllü askerle Türk Selçukluları destekledi. Bu da Anadolu kapılarının Selçuklulara açılmasında Kürtlerin rolünü ortaya konması açısından önemli bir ayrıntıdır.

Şeddadi Kürt Devleti

951 yılında Eran bölgesinde Kürt Şeddadi oğulları tarafından kurulan bu devlet, İslam döneminde kurulan Kürt devletlerinin en uzun ömürlüsü,  kuvvetlisi ve en kültürlüsü olmuştur. Özellikle eğitim konusuna önem veren bir devlettir. Nahcivan, Gence, Tiflis, Demirkapı, Karabağ, Ani, Duvin gibi bölgenin büyük kentlerini içine alan bu devletin sınırları Malatya’ya kadar uzanmıştır.

Şeddadiler'in yaptırdığı Ebul Menûçehr Camii

Şeddadiler’in yaptırdığı Ebul Menûçehr Camii

O tarihte güneyinde Mervani Kürt devleti de vardı. Azerbaycan Kralı Salarmerzubanin esir düşmesi üzerine bölgede bağımsızlık ilan edip başkaldıran Şeddadin büyük oğlu Muhammed’in Gence kentinde tahta oturmasıyla kurulan ve on dört Kürt hükümdarı tarafından yönetilen bu devlet, her ne kadar Selçuklu sultanı Melikşah’in bölgeye 1075 yılında girmesiyle sona ermişse de bölgenin bazı yöreleri Gence kenti gibi 1091 tarihine kadar bu sülalenin egemenliği altında kalmıştır.

3 Merkezli Yönetim

Kaynaklarda Beni Şeddad, Al-i Şeddad, Şeddadiyan (Shaddadid) ve Şatatikk olarak anılır. 951-1174 yılları arasında Kura ve Alas nehirleri arasında bulunan Arran bölgesinde hüküm süren bir Kürt ülkesidir.

Üç farklı merkezden varlığını sürdüren hanedanlığın Gence (Azerbaycan’ın ikinci büyük şehri) kolu yayılmacı politikalar izledi, bunun yerine Divin (Debil, Duvin, Dvin) ve Ani kolları yönettikleri toprakları korumak için çok çalıştılar. Bununla birlikte, uzun vadeli siyasi hakimiyet nedeniyle Şaddadidler, özellikle Gence, Divin (Ermenistan’da Kars yakınlarındaki bir şehir) ve Ani gibi şehirler olmak üzere Arran ve Doğu Ermenistan’da sosyal ve kültürel hayatın yeniden canlanmasında rol oynamaya başladı.

Hasnevi Kürt Devleti

Hasnevi Kürt Devleti İslam’dan sonra kurulan Kürt Devletlerinden biridir. Bu devletin temeli, Berzekan aşiretinin lideri Hüseyin Ağa tarafından 942 yılında atılmıştır.  Devlet, kurucusu Hüseyin Ağa’nın vefat ettiği Hasan Veyh’in kontrolüne geçen Hamedan devletinin tamamını kapsıyor. Babasından sonra devleti çok iyi yöneten Hasan veyh, halkın sevgisini kazanır ve devlete ismini verir. Günden güne güçlenen bu devlet, Nehavent, Semgan ve Dinur kentleriyle bazı Azarbaycan şehirlerini de içine alır. Devletin başkenti Sermac şehri idi. Dirayetli devlet reisi Hasan veyh, 979 yılında Sermac kentinde vefat eder.

Gor Devleti

Harzem Şahlar 1214 yılında Kürt Gor devletinin başkenti Firuzku´u ele geçirerek bu devletin varlığına son verdiler. Gor devleti, Seyfuddin Suri tarafından 1148 yılında Kuzeydoğu Iran´da kuruldu. 1148´e kadar Selçuklu devletine bağlı bir beylik olarak varlığını sürdüren Gor aşireti, Seyfeddin Suri´nin beyliğin başına geçmesi ile bu tarihte bağımsızlığını ilan etti.

Gor Kürtleri tarafından yapılmış Camii

Gor Kürtleri tarafından yapılmış Camii

Seyfeddin Suri, devlet sınırlarını kısa bir süre içinde genişletti. Selçuklular ve Oğuzlarla sürekli çatışma halinde bulunan Gor hükümdarı Giyasuddin, büyük bir saldırı başlatarak (1173) kademeli olarak Gazne, Herat, Multan, Uccah, Siudi, Esaver, Debut ve Lahor şehirlerini aldı ve Gazneli sultan Mahmud hanedanlığından arta kalanları tamamen ortadan kaldırıp kardeşi Muiziddin’i Gaznelilerin varisi ilan etti. Muiziddin 1192´de Kuzey Hindistan ve Bengal´i fethetti. Kutbeddin, Aybek adli kumandanini Delhi´ye genel vali tayin etti. Giyasuddin´in 1202´de Sultan Muiziddin´in bir suikast sonucu 1206´da ölmesi üzerine devlet yönetimi zayıfladı, hanedanlık parçalandı.

Mahabad Kürt Cumhuriyeti

1944 “Komela Jiyana Kurd ” adıyla kurulan örgüt, 1945 yılında Qadi Muhammed başkanlığında “Kürdistan Demokrat Partisini” kurar. Mahabatda dini ve siyasi saygınlığı olan Kadi Muhammed, 22 Ocak 1946 tarihinde Mahabad’in en büyük camisinde parlamento hazırlık toplantısını yapar, 22 Ocak 1946 tarihinde Çarçıra meydanında Kürt cumhuriyetini ilan eder. Dört bölgeden binlerce insan kar ve soğuk dinlemeden yola koyulup bu devletin kuruluşuna şahitlik etmek istedi. Qazi Muhammed Çarçıra Meydanında ”Yaşasın Kürt milleti ve Devleti” diye haykırmıştır.

Mahabad Kürt Cumhuriyeti Kuruluşu, Çarçıra Meydanı 1946

Mahabad Kürt Cumhuriyeti Kuruluşu, Çarçıra Meydanı 1946

Bütün Kürt ve aşiret gruplarının bulunduğu bu tarihi toplantıda, Kadi Muhammed Sovyetler birliğinin maddi ve manevi desteğine değindiği gibi Azerbaycan halkının dostluğunu da dile getirir. 11.02.1946 tarihinde parlamentoda yemin içtikten sonra göreve baslar. 23.04.1946 da Kürt ve Azerbaycan hükümetleri arasında dostluk imzalanır. Genç ve dinamik olan Kürt hükümetinde erkekler yer aldıkları gibi kadınlarda yer alır.

Mahabad Kürt Cumhuriyetinde çocukların, kadınların okumasına önem gösterilmiş. Mektepler ve Kütüphaneler açılmıştır. Tüm kadınlar bir çatı altında örgütlenmiş, bilinçli bir toplum oluşturmuştur.

 

”Devamı Gelecektir.”

1 Yorum

Yorum bırak