Kürt Tarihi

Kürtçe Konuşmak Yasak

Kürt tarihini inceleyen önyargısız akademisyenler, Kürtlerin kadim bir ırk olduğu görüşünde birleşiyorlar. Kürtler binlerce yıldır yazılı belgelerin yansıtabileceğinden bile daha uzun süredir ‘insan uygarlığının beşiği’ olarak tanımlanan bir ülkede yaşıyorlar. Nuh’un gemisinin yattığı yer olarak Kürdistan’daki Cudi Dağı’nı (Cudi) belirleyen Yahudi ve İslam mitolojisini düşünmemiz yeterli; Kürtlerin topraklarında ve çevresindeki topraklarda Mezopotamya, Hititler, Hurriler gibi çok sayıda gelişmiş uygarlığın var olduğunu tarihten biliyoruz; Karduchi, Mittaniler, Partlar ve Sasaniler.

Ek olarak, dünyanın önde gelen dinlerinin çoğu, örneğin Mithraism (Güneş Kültü), Mazdaizm (Zerdüştlük), Gizemli dinler, Musevilik, Hristiyanlık, Maniheizm ve İslam. Bugün bile Kürdistan’da Ezidi, Kakayi (Yarsan veya Ali-Haqq veya ‘Hakikat Halkı’), Alevi, Shabak, Sarayi, Bajwan, Haqqa, vb. gibi çok sayıda Kürd-senkretik dini topluluk bulunur. hepsi Kürtlerin çok zengin bir kültürel mirasın mirasçıları olduğuna tanıklık ediyor.

Kürtçe Ders Alan Çocuklar

Kürtçe Ders Alan Çocuklar

Kürt dilinin sadece küçük bir kısmı araştırılmıştır. Kürtçe araştırmak için Kürdolojik Araştırmalar Enstitüsü kurmamız gerekiyor. Dünyanın hiçbir yerinde, Kürt hükümeti tarafından kurulan ve yönetilen Güney Kürdistan’daki üç Üniversite (Dihok, Hawler ve Süleymani) bile, gerçekten Kürdolojiye adanmış herhangi bir Enstitü yoktur. Kürt Bölgesi’ ne bir Kürdoloji Enstitüsü ne de bir ‘Kürdoloji’ Bölümü içerir. Orada ve birçok Avrupa üniversitesinde (diğerlerinin yanı sıra Paris’te) Kürt dili, edebiyatı ve bazen de tarih dersleri verilmektedir. Ancak bu Kürdoloji değildir. Kürdoloji, Kürt dilinin bilimsel ilkeler doğrultusunda yürütülen tarihsel boyutlarıyla incelenmesidir.

Bilhassa Baas rejimi altında Irak’ta Kürtçülüğün yasak olduğunu bilmek önemlidir. Bağdat Üniversitesi’nde ve Süleymani’de (daha sonra Hawler) Kürtçe öğrenimine izin verildi, ancak Kürt dilini bir İran dili olarak kabul etmeye veya Kürtçeyi filolojik olarak diğer İran dilleriyle karşılaştırmaya izin verilmedi ve bugüne kadar izin verilmedi. Bunu yapmak Irak için ‘bölücülük’ anlamına gelmektedir.

1900’lü yıllara ait bir Kürt kızı ders alıyor.

1900’lü yıllara ait bir Kürt kızı ders alıyor.

Kürtçenin sözlü gelenekten yazı diline kadar izini sürecek olan konumuza geri dönelim. Peygamber Muhammed’in vefatından kısa bir süre sonra, Sasani ve Bizans imparatorluklarını devirmeyi amaçlayan Arap savaşçıların İslam bayrağı altında hareketi, bu topraklar arasında yaşayan Kürtleri bu savaş tiyatrosunun merkezine yerleştirdi. Kürtlerin yeni dine karşı direnişi yüzyıllarca sürdü, ancak Kürt halkının çoğunluğu yavaş yavaş İslamlaştı. Daha önce de belirttiğimiz gibi, o dönemde Kürt dili ve kültürü Kürt aydınları tarafından o kadar ihmal edilmişti ki, büyük Kürt şairi ve filozofu Ahmede Xanî  (1650/1706), ‘Kürtlerin Shakespeare’i’ , 300 yıl önce ‘Mem û Zin’ adlı romanını yazdı.

Kürtçe, geniş ve kesintisiz bir bölgede yaşayan 60 milyondan fazla Kürd’ün dilidir. Kürtçe Hint-Avrupa dilleri ailesine ve bu ailenin İran-Aryan grubuna aittir. Kürt edebiyatının kökenini tarihlendirmek zordur. Kürtlerin İslam öncesi kültürü hakkında hiçbir şey bilinmiyor. Üstelik sadece bazı metinler yayınlanmış ve birkaç yüzyıldır Kürt topraklarında süregelen bitmek bilmeyen çatışmaların ızdırabı içinde kaç tanesinin kaybolduğu bilinmiyor. İlk tanınmış Kürt şairi, 1425 yılında Hakkari bölgesinde doğan ve 1495 civarında vefat eden Ell Herirl’dir. Onun en sevdiği konular şimdiden hemşerilerinin en sık ele alacakları konulardır: vatan sevgisi, doğal güzellikleri ve  kızlarının çekiciliğidir.

Kürtçe Harfler

Kürtçe Harfler

Kürtçe’nin lehçeleriyle ilgili bilgi içeren en eski eserlerden biri Şerefxanê Bedlîsî’nin 1597 yılında yazımını tamamlamış olduğu Şerefname’sidir. Şerefxan, Kürtleri, dil, gelenek ve sosyal durumları yönünde Kurmanc, Lor, Kelhur ve Goran olarak dörde ayırıyor. Kürtçede dil ve lehçe ayrımı sorunludur ve hepsi dilsel değil, çeşitli kriterlere dayanmaktadır. Kürt Dil Akademisi, Kürt dillerini/lehçelerini, Kürt makro diline ait olduğu düşünülen diğer dilleri/lehçeleri içermeyen üç ana gruba ayırır. Bu ana lehçelerin her biri sırayla birkaç küçük lehçeye bölünebilir;

  • Orta Kürtçe (Kürdi, Sorani) Irak’ta 4,7 milyon, İran’da 5 milyon kişi tarafından konuşulmaktadır. Ermenistan, Azerbaycan, Gürcistan, İran, Irak, Lübnan, Suriye ve Türkmenistan’da da konuşulmaktadır . Orta Kürtçe konuşanların toplam nüfusunun 9,7 milyon konuşmacı olduğu tahmin edilmektedir . 10 çeşit Orta Kürtçe vardır. Merkez lehçesi, Kürtçenin edebi biçimi olarak kabul edilir.
  • Kuzey Kürtçe ( Kermancî, Kirmancî, Kurdi, Kurdî, Kurmancî, Kurmanci) Türkiye’de 25 milyon kişi tarafından konuşulmaktadır. İran, Irak, Lübnan, Suriye ve Türkmenistan’da da konuşulmaktadır. Kuzey Kürtçe konuşanların dünya çapındaki nüfusunun yaklaşık 35 milyon kişi olduğu tahmin edilmektedir . Kuzey Kürtçenin altı bölgesel çeşidi vardır.
  • Gorani (Hewremanî): İran ve Irak sınırlarının kesiştiği bölgede kullanılıyor bu lehçe ve Hewreman sözcüğü aslında bir coğrafik terimdir.
  • Lorani: Bu lehçe sadece İran’daki Kürtlerce kullanılmakta.
  • Kırmancki (Kırdki, Dımılkî, Zazaki): Dersim, Erzîngan, Sêwaz gibi illerde Alevi Kürt kesimi kendilerine Kırmanc, lehçelerine de Kırmanckî derken Sêwrek’tekiler kendilerine Dımılî, lehçelerine Dımılkî; Sason, Hezo ile Motki’deki Kırmanclar kendilerine Dımbılî, lehçelerine de Dımbılkî; Amed ile Çewlik’teki Kırmanclar ise kendilerine Kırd, lehçelerine de Kırdkî diyor. Ayrıca belirtmek gerekiyor ki Dımılî/Dımbilî ile Zaza sözcükleri aşiret isimleridir.

 

3 Yorumlar

Yorum bırak