Kültür

Dengbejliğin Tarihçesi

Dengbej Seyitxanê Boyaxçî

“Başlangıçta Söz vardı. Söz Tanrı’yla birlikteydi ve Söz Tanrı’ydı. Başlangıçta O, Tanrı’yla birlikteydi. Her şey O’nun aracılığıyla var oldu, var olan hiçbir şey O’nsuz olmadı. Yaşam O’ndaydı ve yaşam insanların ışığıydı…”
(Yuhanna 1:1)

Asur’un kudretli kralı Asurpanibal kütüphanesini oluşturmadan, Musa’nın kırk günlük görüşmesinden sonra yazılan On Emir’den ve Sümer tabletleri yazılmadan yüzyıllar önce Dengbêjin sesi Kürdistan’ın kutsal topraklarında yankılanıyordu.

Dengbej Şakiro

Dengbej Şakiro

Dengbêjlik; uzun kış gecelerin de Şevberklerin diwanlarında toplanarak dilden dile büyük bir miras gibi bize aktarıldı. Dengbêjlik geleneği, yazının icat edildiği Kürdistan topraklarında hiçbir zaman yazıya dökülmeyerek günümüze kadar ulaşmış; mistik gücünüfelsefeahlak ve misyonunu kaybetmeden tarih sahnesinde benzeri görülmeden yaşamaya devam eden bir sözlü gelenektir.

Sözlü gelenek olmasından dolayı, akıllarda büyük bir soru işareti olan “Dengbêjlik Geleneğinin Tarihi” sorusuna cevap bulmamız imkansız denebilecek kadar zordur. Fakat tarihin altın harflerle yazdığı Dengbêjler ile bu konu hakkında az da olsa bilgi edinebiliriz.

Modern Kürt Edebiyatı‘nın öncüsü Mehmet Uzun‘un deyişiyle “Kürtler’in Homeros’u” olan büyük Dengbêj Evdalê Zeynikê 19. yüzyılda yasamış, Sürmeli Mehmet Paşa’nın Dengbêjliğini yapmış ve “Gulê” ve “ŞêxSilê” gibi dengbêjler ile atışmıştır. Bugün dinlediğimiz “Wey Dil” ve “Haylê Metê” kilamları gibi onlarca kilam EvdalêZeynikê’ye aittir. Ayrıca 1865 yılında Kozanoğulları isyanını bastırmak için giden Sürmeli Mehmet Paşa’nın daima yanındadır. “XozanDaxê” kilamını bu savaş üzerine söylemiştir.

Evdale Zeynîke

Evdale Zeynîke

Iraklı sosyolog Waide  Jwaideh “Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi” adlı eserinde 17. yüzyılda Dengbêj okulları olduğunu, bu okullarda Dengbêjlerin anlattığı hikayelerin öğretildiğini ve ses eğitimi verildiğini belirtmektedir. WaideJwaideh’nin sözleri Dengbêjlik tarihini 17. yüzyıla kadar götürüyor ve Kürtlerin o dönemde Dengbêjlik geleneğine ne kadar önem verdiğini öğretiyor.

Ermenistan’da yaşayan KürdologQanatêKurdo, Kürtlerin iki büyük şairi MelayêCizîrî ve FeqîyêTeyran‘ın aynı zamanda birer dengbêj olduğunu bizlere söylüyor. 16. yüzyılda yaşamış olan şairlerimiz şiirlerini kilam halinde insanlara aktarıyorlardı. Bildiğimiz gibi büyük dengêjimiz DengbêjReso FeqîyêTeyran’ın “Sinem” kilamını söylemişti.

Ermeni tarihçi MosesVonKhoren “Ermenistan Tarihi” isimli kitabında büyük bir Kürt krallığı olan Med KralıKral Astiages zamanında yaşayan ve Med ülkesinde tanınan DengbêjAngares’den bahseder. DengbêjAngares, Kral Astiages’in sarayında düzenlediği eğlenceye katılır, kilamlar söyler. MosesVonKhoren’a göre DengbêjlikMed Kralı Kral Astiages’e kadar dayanıyor. Kral Astiages MÖ 589-549 yılları arasında hüküm sürmüştür. Yani günümüzden 2500 yıl öncesine dayanmaktadır.

Dengbêjler, kilamlarına kutsal bir ritüel gibi ellerini kulaklarına götürerek “hayii,hayii” kelamı ile yani Uratular’ın diğer adıyla Xaldiler’in Gök Tanrısı “Xaldi”yi anarak başlarlar. Kelimelerin kökenine indiğimizde ve aralarında ses benzerliğinden de anlaşılır. Günümüzde her ne kadar tanrı Xaldi olarak anılmasa da Dengbêjler’in “hayii,hayii” ile giriş yapmaları Urartu Uygarlığına kadar dayanır. Urartu Uygarlığı MÖ 13. yüzyılda hüküm sürmeye başlamıştır. Böylece günümüzden 3300 yıl öncesinde de Dengbêjlik Geleneğinin var olduğunu anlıyoruz.

Kürtlerin değerli atasözlerinin biri de şudur. “Jidemakudenghebûye, dengbêjîjîhebûye” (Sesin olduğu zaman, dengbêjilik de vardı). Ata yadigarı bu sözden anlaşılacağı gibi Dengbêjlik Geleneği sesle birlikte var olan bir gelenektir. Allah’ın sesi yarattıktan sonra Kürtlere bahşettiği bir gelenektir. İnanıyorum ki insanlık varolduğundan bu yana Kürtler Zagros Dağları’nda ateşin etrafında toplanarak Dengbêje kulak veriyorlardı.

Ve son olarak diyebiliriz ki yazının bulunduğu MÖ 3500 yılından önce de varolmuştur. Daha da eskiye dayanır. Ve bu bir hakikattir ki;

”Ve Yazıdan Evvel Söz Yaratıldı…

 

‘’Zilan Akademi’ye desteklerinden dolayı teşekkür ederiz.’’

2 Yorumlar

Yorum bırak